सामान्य माणसाने बनवले, सिस्टिमने दाबले: फक्त रस्तेच नाही, अशा लोकहितैषी ॲप्सचा जीव का गुदमरतो?

TL;DR (थोडक्यात सांगायचे तर)

इंडियन पॉथहोल्स (Indian Potholes) सारखे नागरिकांनी सुरू केलेले प्लॅटफॉर्म्स हे दाखवून देतात की, सामान्य जनता एकत्र येऊन आपल्या रोजच्या मूलभूत समस्यांवर व्यावहारिक तोडगा काढू शकते. पण, जेव्हा हे तोडगे प्रशासनाचा निष्काळजीपणा थेट आणि सातत्याने समोर आणू लागतात, तेव्हा माहिती दाबून ठेवण्याची सवय असलेल्या शासकीय व्यवस्थेचे धाबे दणाणतात. दुसरीकडे, बहुतांश नागरिक फक्त प्रेक्षक बनून राहतात, ज्यामुळे अशा प्रामाणिक प्रयत्नांची ताकद कमी होते. मूळ अडचण आपल्या रचनेतच आहे, जिथे सामान्य जनता, नोकरशाही (ब्युरोक्रसी) आणि आपले लोकप्रतिनिधी—हे तिघेही एकमेकांपासून पूर्णपणे तुटलेले आहेत.

महाराष्ट्रातल्या रस्त्यांवरून प्रवास करताना रोज घडणारा हा प्रकार आपल्या सर्वांच्याच परिचयाचा आहे.

सकाळी कामावर जाताना तुम्हाला रस्त्यात तोच जुना, जीवघेणा खड्डा समोर दिसतो. तुमच्या गाडीला आणि हाताला आता सवय झालेली असते की, नेमक्या कोणत्या सेकंदाला कुठे आणि किती गाडी वळवायची. तुम्ही वेग कमी करता, कसाबसा तो खड्डा चुकवता किंवा सहन करत गाडी पुढे काढता, आणि प्रशासनाच्या नावाने बोटे मोडत पुढे निघून जाता. हळूहळू, आपल्या मनाला या परिस्थितीची सवय होऊन जाते. महानगरपालिकेकडून (Municipal Corporation) अपेक्षा ठेवणेच आपण सोडून देतो. ‘कसेबसे सुखरूप घरी पोहोचणे’ हेच आपले एकमेव ध्येय बनून राहते.

पण कधीकधी, एखाद्या माणसाच्या संयमाचा बांध सुटतो आणि तो या ढिसाळ व्यवस्थेविरोधात काहीतरी करायचे ठरवतो.

Indian Potholesसारख्या वेबसाईट्स आणि ॲप्सचा जन्म याच संतापातून आणि बदलाच्या भावनेतून होतो. हे ॲप्स कोणत्याही मोठ्या, श्रीमंत टेक कंपनीने किंवा सरकारी विभागाने बनवलेले नाहीत. हे आपल्या-तुमच्यासारख्याच सामान्य नागरिकांनी स्वतःचा पैसा आणि वेळ खर्च करून उभे केले आहेत; जेणेकरून ज्या समस्यांकडे सर्वांनी डोळेझाक केली आहे, त्यांचे काहीतरी निवारण करता येईल. रस्त्यांची ही दुर्दशा फोटो, अचूक लोकेशन आणि वेळेसह एका लाईव्ह ऑनलाईन नकाशावर (Map) मांडणे हे सोपे काम नाही—यासाठी प्रचंड मेहनत आणि ठाम निश्चयाची गरज असते.

अशी निस्वार्थी भावना आजच्या काळात दुर्मिळ आहे आणि तिचे कौतुक व्हायलाच हवे.

पण दुर्दैव असे की, नागरिकांनी सुरू केलेल्या इतर अनेक चांगल्या उपक्रमांप्रमाणेच ‘इंडियन पॉथहोल्स’चा हा प्लॅटफॉर्मही आता बंद पडला आहे. त्यांची वेबसाईट डाऊन झाली आहे आणि प्रोजेक्ट थांबला आहे. लोक म्हणतील की, “पैशांची कमतरता” किंवा “बनवणारा माणूस थकला” म्हणून हे घडले. पण सत्य यापेक्षा खूप वेगळे आणि कडू आहे: आपली सरकारी यंत्रणा स्वतःच्या चुका लपवण्यासाठी जाणीवपूर्वक अशा अडचणी निर्माण करते की समोरच्याचा जीव मेटाकुटीला यावा; आणि उरलेली कसर आपण सामान्य नागरिक पूर्ण करतो, जे अशा चांगल्या माणसांच्या पाठीशी ठामपणे उभे राहतच नाही.

 जेव्हा सत्य समोर येणे ‘सिस्टिम’साठी धोक्याचे ठरते

वरवर पाहता, खड्ड्यांची नोंद ठेवणारे हे ॲप फक्त रस्ते सुरक्षेचे एक साधन वाटते. पण स्थानिक प्रशासनाच्या नजरेत हा डेटा म्हणजे एक असे अस्त्र आहे, जे थेट त्यांच्यावर निशाणा साधते.

जर शहरात एखादाच रस्ता खराब असेल, तर महापालिका (जसे की BMC, PMC, PCMC किंवा BBMP) सहज हात झटकू शकते. ते सांगू शकतात, “हा तर तात्पुरता प्रश्न आहे,” किंवा “तिथे दुरुस्तीचे काम आधीच सुरू आहे.”

पण जेव्हा एका खुल्या वेबसाईटने बनवलेल्या लाईव्ह मॅपवर शहरातले शेकडो खड्डे दिसू लागतात आणि हे सिद्ध होते की हे रस्ते महिनोनमहिने असेच पडून आहेत, तेव्हा त्यांचे सगळे बहाणे संपतात. मग जनतेचा प्रश्न हा उरत नाही की “रस्त्यावर खड्डा आहे,” तर तो थेट हा होतो की “अधिकारी नक्की काय काम करत आहेत आणि कॉन्ट्रॅक्टरचे बिल कसे पास झाले?”

आपल्या सरकारी विभागांना प्रत्येक माहिती आपल्या मुठीत दाबून ठेवण्याची सवय आहे. जनतेला काय दिसले पाहिजे आणि काय नाही, हे ते ठरवू इच्छितात. जेव्हा एखादा सामान्य माणूस पारदर्शकपणे सगळे सत्य इंटरनेटवर मांडतो, तेव्हा सिस्टिमच्या हातून थापा मारण्याची आणि काम पुढे ढकलण्याची ताकद हिरावली जाते. जेव्हा तुम्ही त्यांना सत्याच्या चौकटीत उभे करता, तेव्हा ते अस्वस्थ होतात.

 ‘व्हीआयपी’ मानसिकता: अधिकारी विरुद्ध सामान्य माणूस

सरकारी यंत्रणा अशा सिटीझन ॲप्सना कधीही उघडपणे आणि थेट बंद करत नाही. त्याऐवजी, ते एक संथ आणि मानसिकदृष्ट्या थकवणारा मार्ग निवडतात: लाल फितीचा कारभार (Red Tape) आणि कागदी घोडे नाचवणे.

अधिकारी असे निरर्थक आणि त्रासदायक प्रश्न विचारण्यास सुरुवात करतात: “तुम्हाला हा डेटा गोळा करण्याची परवानगी कोणी दिली? हे कायदेशीर आहे का? तुम्ही सरकारी नियमांचे पालन करत आहात का?” जे लोक शहराच्या भल्यासाठी स्वतःहून काम करत आहेत, त्यांनाच गप्प करण्यासाठी ते नियमांचे कुंपण घालतात.

या सर्व कागदी बहान्यांच्या मागे एक अत्यंत कुरूप वास्तव लपलेले आहे: आजही आपल्या देशात अनेक सरकारी अधिकारी स्वतःला जनतेचे सेवक (Public Servant) नाही, तर या व्यवस्थेचे ‘मालिक’ समजतात.

एका सुस्त झालेल्या सरकारी विभागासाठी, स्वतःहून शहर सुधारायला निघालेला एखादा जागरूक नागरिक हा मदतीचा हात वाटत नाही, तर डोकेदुखी वाटतो. या यंत्रणेच्या आत एक अशी अहंकारी विचारसरणी बसली आहे, जी टॅक्स देणाऱ्या सामान्य नागरिकांना किड्या-मुंग्यांसारखी समजते. आपल्याला एक किरकोळ अडथळा मानले जाते, ज्याला हवे तेव्हा दुर्लक्षित करावे किंवा बाजूला सारावे. एका सरकारी अधिकाऱ्याला सामान्य माणसासमोर उत्तर द्यावे लागावे, ही गोष्ट त्यांच्या सत्तेच्या अवास्तव भ्रमाला धक्का पोहोचवते.

आपली स्वतःची शांतताही तेवढीच कारणीभूत

पण, या परिस्थितीसाठी आपण सर्व दोष फक्त सरकारलाच देऊ शकत नाही. आपण सामान्य नागरिकही तितकेच जबाबदार आहोत.

आपल्यातील बहुतांश लोक अशा प्लॅटफॉर्मचा वापर अत्यंत स्वार्थी आणि निष्क्रिय (Passive) पद्धतीने करतात. आपण वेबसाईट उघडतो, आपल्या घरासमोरील खड्डा यादीत आहे की नाही ते पाहतो, कदाचित एक तक्रार नोंदवतो आणि विसरून जातो. आपण या नागरी मंचांना ‘फ्री कस्टमर सर्व्हिस ॲप’सारखे पाहतो, एक अशी महत्त्वाची चळवळ म्हणून पाहत नाही जिला आपल्या पाठिंब्याची आणि संरक्षणाची गरज आहे.

जेव्हा हा प्लॅटफॉर्म बनवणाऱ्या माणसाला भ्रष्ट अधिकाऱ्यांकडून धमक्या येतात, कायदेशीर नोटीस पाठवल्या जातात किंवा त्यांच्यावर दबाव आणला जातो, तेव्हा आपण युजर्स म्हणून त्यांच्या मागे ढाल बनून उभे राहत नाही. रस्त्यांवर कोणताही लोकक्षोभ दिसत नाही. जो माणूस एकटा संपूर्ण व्यवस्था बदलण्यासाठी निघाला होता, त्याला या अवाढव्य सरकारी यंत्रणेसमोर अगदी एकटे सोडले जाते.

जोपर्यंत आपण या उपक्रमांना “आपली स्वतःची” समस्या मानत नाही, तोपर्यंत ते कधीच टिकू शकणार नाहीत. जेव्हा सिस्टिम पुढे होऊन तो आवाज दाबते, तेव्हा बाकीची गर्दी फक्त तमाशा पाहते किंवा पाठ फिरवून निघून जाते.

 व्यवस्थेतील मोठी दरी

या नागरी प्रयत्नांचा अंत होणे हे स्पष्टपणे दाखवते की आपली यंत्रणा आतून किती विखुरलेली आहे:

[ सामान्य जनता ] --------------> जी रोज या प्रशासकीय अपयशाला, अपघातांना आणि ट्रॅफिकला अंगावर झेलते. | v (आपसात कोणताही थेट संपर्क नाही) [ नोकरशाही / अधिकारी ] --------> जे एसी केबिनमध्ये बसून जनतेचा पैसा आणि कंत्राटदारांचे पत्ते हलवतात. | v (आपसात कोणताही थेट संपर्क नाही) [ नेते / नगरसेवक / आमदार ] ----> जे कागदावर जनतेला उत्तरदायी आहेत, पण दिसतात फक्त निवडणुकीच्या तोंडावर.

हे तिन्ही घटक कधीही एकमेकांशी थेट, स्पष्ट आणि प्रामाणिकपणे संवाद साधत नाहीत. नागरिकांनी बनवलेल्या वेबसाईट्स बाहेरून ही दरी सांधण्याचा प्रयत्न करतात. पण ते या अधिकृत सरकारी रचनेच्या पूर्णपणे बाहेर असल्यामुळे, सरकार त्यांच्याकडे एक विधायक सुचवणी किंवा ‘फीडबॅक’ म्हणून पाहत नाही, तर स्वतःची “बदनामी” किंवा आपल्यावर झालेला “हल्ला” म्हणून पाहते. या प्रयत्नांमध्ये स्पष्टता तर असते, पण त्यांना सरकारी कामकाजाचा भाग बनू दिले जात नाही.

तोडगा: सत्य हे सरकारी कामकाजाचा भाग बनले पाहिजे

‘इंडियन पॉथहोल्स’ बंद होण्याचे खरे दुःख हे नाही की तो प्लॅटफॉर्म अयशस्वी ठरला. दुःख या गोष्टीचे आहे की आपल्या सडलेल्या सिस्टिमने त्याला कधी यशस्वी होऊच दिले नाही.

नागरिकांचे हे प्रयत्न बाहेर राहून टिकून का राहू शकत नाहीत, हे विचारणे आता आपण बंद केले पाहिजे. त्याऐवजी, आपण सरकारला हा जाब विचारला पाहिजे की ते अशा प्रकारच्या डेटाचा अधिकृतपणे वापर का करत नाहीत?

जरा विचार करा, जर या ॲप्सवर नोंदवलेल्या तक्रारी थेट महापालिकेच्या अधिकृत वर्कफ्लोमध्ये (कामकाजाच्या यादीत) एक बंधनकारक काम (Mandatory Task) म्हणून समाविष्ट केल्या गेल्या, तर किती मोठा बदल होईल! मग उत्तरदायित्वासाठी एखाद्या नागरिकाला स्वतःचा जीव किंवा शांतता पणाला लावून आवाज उठवण्याची गरज पडणार नाही; तो सरकारी नोकरीच्या प्रक्रियेचाच एक भाग असेल.

जोपर्यंत आपल्या रचनेत हा मूलभूत बदल होत नाही, तोपर्यंत महाराष्ट्रातील आणि भारतातील प्रत्येक चांगल्या सिविक-टेक (Civic Tech) प्रोजेक्टचा शेवट असाच क्लेशदायक असेल: ते पूर्ण उत्साहाने सुरू होतील, उत्तम निकाल दाखवतील आणि नंतर हळूहळू इतिहासजमा होतील. रस्ते रातोरात गुळगुळीत झाले म्हणून नव्हे, तर या सिस्टिमला रस्त्यांवरील खड्ड्यांसोबत जगणे मंजूर आहे, पण सामान्य जनतेसमोर झुकणे आणि उत्तर देणे कधीही मंजूर नाही.

तुमचे काय विचार आहेत?

तुम्हीही तुमच्या शहरात असे चांगले ॲप्स किंवा पोर्टल्स अचानक गायब होताना पाहिले आहेत का? आपण फक्त मूकदर्शक बनून राहण्याऐवजी या साधनांचे पाठीराखे कसे बनू शकतो? खाली कमेंट्समध्ये आपली प्रतिक्रिया नक्की नोंदवा.

जर तुम्हाला हा लेख योग्य आणि गरजेचा वाटला असेल, तर तो त्यांच्यासोबत नक्की शेअर करा जे रोज आपला जीव मुठीत धरून या खड्ड्यांतून प्रवास करत आहेत.